Folklor

FOLKLOR I SZTUKA LUDOWA

Rozkwit sztuki ludowej rozpoczął się na Śląsku Opolskim na początku XIX w. Zniesienie pańszczyzny w zaborze pruskim w roku 1807 dało impuls do stopniowego budzenia się wśród chłopów świadomości społecznej, a co za tym idzie i kulturowej.

Oczywiście, że źródeł większości dziedzin ludowej twórczości należy szukać już we wcześniejszych epokach historycznych. Wykopaliska archeologiczne poświadczają, że pisanki z opolskiego Ostrówka pochodzą z X w. Zapewne wyroby o charakterze artystycznym wykonywali również rzemieślnicy cechowi jak i rzemieślnicy wiejscy.

Złoty wiek tradycyjnej twórczości ludowej na Śląsku Opolskim przypadł na pierwsze dziesięciolecia po zniesieniu pańszczyzny. W umysłach ówczesnych twórców nie istniało jednak pojęcie ”sztuka”. Początkowo w formowaniu przedmiotu podczas „procesu twórczego” główną rolę odgrywała funkcja użytkowa, natomiast funkcja estetyczna stanowiła element drugorzędny. Stopniowe rozwarstwienie ludności wiejskiej doprowadziło do wykształcenia się grupy bogatych chłopów. To właśnie na potrzeby tej warstwy rzemieślnicy wiejscy wykonywali pięknie przedmioty: kowale – okucia do drzwi, szaf, skrzyń, kraty, okucia do dyszli, krzyże cmentarne; stolarze – ozdobnie wykańczane meble, które niejednokrotnie pokrywano kolorowymi malaturami, lauby stojące przed wejściem do domu; rymarze i siodlarze – siodła, lejce, pasy, szwaczki i krawcy – stroje, szewcy – buty. Bogactwo miało przydać dodatkowego prestiżu właścicielom i stanowiły element wyróżniający spośród reszty społeczeństwa wiejskiego. Szczególnie zauważalne było to w stroju ludowym. Przedmioty często posiadały bogatą symbolikę, ukształtowaną pod wpływem wierzeń, relacji z otaczającą przyrodą. Dzieła poszczególnych twórców osadzone były w konkretnym kanonie piękna – musiały być zrozumiale dla grupy i przezeń zaakceptowane. Mody i innowacje mieściły się w jego obrębie, modyfikując go w sposób nie naruszający jego istoty. Przykładem tego choćby dzieła rzeźbiarzy powielające kościelne wzorce. Dawniej wieś pozostawała w sferze znacznej izolacji kulturowej. Nie dawała się skusić od razu nowej modzie, lecz dostosowywała ją do swoich możliwości i upodobań. Ponadto była samowystarczalna w zakresie bazy surowcowej i narzędziowej.

Proces industrializacji zapoczątkowany na Śląsku w II połowie XIX w. stopniowo doprowadził do zmiany oblicza tradycyjnej wsi. Kultura chłopska zakorzeniona w tradycji poczęła ulegać degradacji. Nastąpił duży odpływ siły roboczej do przemysłu, miast. Wieś dotychczas samowystarczalna, zaczęła zaopatrywać się w wyroby wytwarzane w fabrykach. Społeczności wiejskie coraz chętniej przejmowały wzorce miejskie, oznaczające postęp i nowoczesność.

Tradycyjna kultura przetrwała stosunkowo najdłużej w regionach, w którcyh rozwój gospodarczy był wolniejszy i nie tak dynamiczny w porównaniu do innych części Śląska - np. w oleskim - co uwidoczniło się m.in. w fakcie zachowania stosunkowo dużej liczby użytkowanych drewnianych budynków iwejskich: chałup, stodół i spichlerzy.  W dwudziestoleciu międzywojennym strój ludowy należał już w wielu rejonach do reliktów, przechowywanych z pokolenia na pokolenie. Artystyczne wyroby kowali zostały zastąpione przez żeliwne odlewy. Podobnie rzecz się miała z dziełami innych rzemieślników i twórców. Drewniane świątki coraz częściej zastępowano gipsowymi lub ceramicznymi odlewami. Jedynie w obszarze plastyki obrzędowej występowała kontynuacja dawnych zwyczajów i tradycji. W śląskich domach wykonywano „kroszonki” barwione w wywarze z oziminy, dębu, łupek cebuli lub „brezulki” (drzewo brazylijskie). ‘Kroszonkami’ panny obdarowywały mężczyzn przychodzących w ‘lany poniedziałek”. W okresie adwentu wykonywano wieńce adwentowe. W Zapusty odbywało się „Wodzenie Niedźwiedzia” – młodzieńca przebranego za maszkarę.

Po 1945 r. można mówić o prawie całkowitym zaniku tradycyjnej twórczości ludowej. Sztuka i folklor przetrwały w zmienionej formie, w dużej mierze dzięki mecenatowi państwa, które nadało sztuce ludowej rangę jednego z ważnych atrybutów władzy. Utworzono spółdzielnie rzemieślnicze oraz Cepelię (Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego - 1949 r.). W latach 60. pojawiła się idea utworzenia organizacji zrzeszającej twórców ludowych. Opolski oddział Stowarzyszenia Twórców Ludowych powstał w 1973 r. Zarówno Cepelia, lokalne władze jak i jednostki muzealne (Muzeum Wsi Opolskiej, Muzeum Śląska Opolskiego) wspierały i wspierają organizację wystaw i konkursów. To dzięki pomysłodawcom z opolskiej Cepelii narodziła się nowa forma współczesnej sztuki ludowej – opolska porcelana (wzory z kroszonek przeniesiono na ceramikę). Ta sama Cepelia, zajmująca się dystrybucją wytworów ludowych, w znaczący sposób wpłynęła na ukształtowanie się modelu współczesnego twórcy.

Od lat 90. regularnie odbywają się wojewódzkie i gminne konkursy kroszonkarskie. Ta gałąź twórczości ludowej jest na Śląsku Opolskim najliczniej reprezentowana. W kilkuletnich odstępach organizowane są przez Muzeum Wsi Opolskiej i STL konkursy twórczości ludowej. W Krapkowicach odbywa się przegląd zespołów obrzędowych „Wodzenie Niedźwiedzia”, Lewinie Brzeskim – „Herody”, Tułowicach – „Święto Pisanki”. Wszystkie z wymienionych obrzędów, zwyczajów, dziedzin twórczości są wciąż praktykowane w życiu codziennym wsi. Choć trzeba przyznać, że prawie zawsze w bardzo zmodyfikowanej postaci. W trakcie rywalizacji podczas popularnych konkursów kroszonkarskich twórcy formują na jajkach niezwykle innowacyjne i skomplikowane wzory, znacznie odbiegające wyglądem od dawnych tradycyjnych, ludowych „kroszonek”. Podczas „wodzenia niedzwiedzia” uczestnicy paradują w nowoczesnych strojach. Jedynie w Raszowej można spotkać „niedżwiedzia” przybranego w grochowiny.

Z mapy endemitów należy zapewne wymazać strój regionalny, obecny w życiu starszych mieszkanek Opolszczyzny jeszcze w latach 80. Bardzo niewielu pozostało kowali artystycznych, a ich wytwory odwołują się często do współczesnego gustu nabywców. Odrębną kategorię stanowią rzeźbiarze ludowi i malarze – z reguły indywidualiści o niekonwencjonalnym podejściu do świata, systemie wartości. Spośród nich na szczególną uwagę zasługują nieżyjący już przedstawiciel „Art Brut” Stanisław Majewski (zm. 1986) – twórca nieokrzesanych, surowych rzeźb oraz Jan Kawecki – słynny ze swoich małomiasteczkowych widoków Śląska.

Przemiany współczesnej sztuki ludowej są pochodną zmian w obrębie kultury masowej. Przyswajanie nowych wzorów, modyfikowanie elementów tradycji na stałe jest wpisane w ten proces. Nowoczesność kształtuje pewne kanony piękna, często odbiegające od tradycyjnych. Jednak w wypadku twórczości typu ludowego nawiązanie do tradycji stanowi element niezbywalny.